درباره انتظامي سخن تازه‌اي نمي‌شود گفت جز تحسين، اما ما در اين مقال درصدد ارزيابي عملكرد او از زاويه‌هاي گوناگون هستيم تا شايد به اين راز آگاه شويم كه چگونه يك بازيگر مي‌تواند طي چهل سال اعتبار خود را حفظ كند.

تئاتر روشنفكري‌

انتظامي محصول نمايش روشنفكري ايران است. او و بسياري از همنسلانش در سينما در دهه سي و چهل در تئاتر فعال بودند و جزو چهره‌هاي خوشنامي بودند كه سعي داشتند ديدگاه عمومي را درباره تئاتر از مفهوم لاله‌زاري آن تغيير دهند. انتظامي در آن سال‌ها هم بازيگر بود و هم كارگردان. يكي از دلايل موفقيت انتظامي در سينماي سال‌هاي بعد، به شناختي برمي‌گردد كه او از مفهوم درام و نمايش در دوران فعاليت تئاتري‌اش كسب كرده بود. كار با بهترين نمايشنامه‌نويسان ايراني و بازي در نقش شخصيت‌هاي خلق شده توسط مهم‌ترين درام‌نويسان جهان، به او شناختي داد كه تا سال‌ها او را از حضور در فيلم‌هاي ضعيف بيمه كرد. تقريبا تمام كساني كه با انتظامي در سينما كار كرده‌اند مي‌دانند كه او پس از مطالعه متن نمايشي، تا نقش و شخصيت را كاملا دريافت نكرده و با آن ارتباط قلبي برقرار نكند، كار را نمي‌پذيرد و پس از پذيرفتن نيز در تلاشي طاقت‌فرسا نقش را با ويژگي‌هاي فردي‌اش سازگار مي‌كند. اين وسواس و شعور بالا به دوران جواني انتظامي برمي‌گردد؛ به سال‌هاي پيش از چهل سالگي او كه در مكتب بزرگان تئاتر روشنفكري ايران درس‌هاي زيادي آموخت.

اولين گام‌

براي عده‌اي از بازيگران سينما، گام اول بازيگري فوق‌العاده تعيين‌كننده و حياتي است. انتظامي و تعدادي از دوستان تئاتري‌اش جزو كساني بودند كه آن زمان عملكرد سينمايي‌ها را زير سوال مي‌بردند و خود را از ابتذال حاكم بر سينما دور نگه مي‌داشتند. او ابتدا در نمايش تلويزيوني «گاو» يا «عزاداران بيل» به كارگرداني جعفر والي بازي كرد و سپس به دعوت داريوش مهرجويي در نسخه سينمايي اين فيلم نيز بازي كرد. فيلم موفق «گاو» در آن زمان بر‌خلاف جريان حاكم بر سينماي ايران، نگاه بسياري از روشنفكران را به سينما تغيير داد. اهميت اين فيلم به حدي بود كه مرحوم جلال آل‌احمد در اظهارنظري آن راستود و اتفاقا از عزت‌الله انتظامي ياد كرد كه شخصيت «مش‌حسن» را شيرين ايفا كرد. پس از او مرحوم علي شريعتي در بحث پيرامون از خود بيگانگي انسان، از فيلم «گاو» مثال آورد كه اين مفهوم فلسفي را خوب منتقل مي‌كند و مهم‌تر از همه ديدگاه رهبر انقلاب بود كه اين فيلم را پسنديد.
انتظامي كه به نسبت جعفر والي (همان بازيگر «پاداش سكوت») كارگرداني كمتري در تئاتر كرده بود و به نسبت علي نصيريان نمايشنامه‌نويس كم‌كارتري بود، تمام فعاليت‌هاي خود را روي بازيگري معطوف كرده بود و همين عشق و علاقه به حرفه‌اش باعث شد تا در مهم‌ترين فيلم تاريخ سينماي ايران، نقش اصلي را به دست آورده و همه را به تحسين وادارد. در آن زمان بدبيني تئاتري‌ها نسبت به سينما تا آن اندازه بود كه امكان داشت بازيگري كه از تئاتر به سينما وارد مي‌شود، توسط همكاران تئاتري‌اش طرد گردد. دليل اين ماجرا هم كاملا روشن است؛ از بس وضعيت سينماي ايران در آن دوران بد بود كه هر بازيگر تئاتري كه در فيلمي وارد مي‌شد، مجبور بود نقش‌هاي حاشيه‌اي و بسيار پيش پاافتاده را ايفا كند كه ايفاي آن از عهده هر كسي برمي‌آمد. ستارگان سينما اغلب كساني بودند كه به دليل چهره خوب‌شان مشهور مي‌شدند و خلاصه اين كه هنر بازيگري اصلا در آن زمان ملاك نبود. اما انتظامي با بازي در «گاو» اين سنت را شكست و پس از او تئاتري‌هاي ديگري مثل مرحوم پرويز فني‌زاده يا مرحوم اكبر مشكين و جمشيد مشايخي با اعتماد به نفس بيشتري كار سينما را ادامه دادند. همچنين به همراه انتظامي تعدادي از تئاتري‌ها به سينما وارد شدند كه هنوز هم نام‌شان به عنوان مفاخر اين سينما ورد زبان‌هاست.

داريوش مهرجويي‌

نام بازيگران بزرگ سينما را در ذهن‌تان مرور كنيد. تقريبا مي‌توان گفت همه آنها مديون يك كارگردان هستند. مديون بودن البته شايد دو طرفه باشد. يعني همان‌قدر كه كارگردان زمينه‌اي را براي بروز شكوفايي خلاقيت بازيگر فراهم مي‌آورد، به همان اندازه بازيگر هم با بازي خوبش به بهتر شدن فيلم كمك مي‌كند. مثلا مارچلو ماستروياني را همواره با فيلم‌هاي فدريكو فليني به ياد مي‌آوريم، مارلون براندو در فيلم‌هاي اليا كازان، اينگريد تولين در فيلم‌هاي اينگمار برگمن، جان وين در فيلم‌هاي جان فورد، توشيرو ميفونه با فيلم‌هاي اكيرا كوروساوا، آلن دلون با فيلم‌هاي ژان‌پير ملويل و... داريوش مهرجويي كه اعتبار و محبوبيت خود را در طول بيش از چهل سال فعاليتش داشته، استاد بازي گرفتن از بازيگران است. بسياري از بهترين بازيگران تاريخ سينماي ايران بهترين بازي‌هايشان را در فيلم‌هاي او ارائه داده‌اند و يكي از آنها قطعا عزت‌الله انتظامي است؛ گاو، آقاي هالو، پستچي، دايره مينا، شيرك، مدرسه‌اي كه مي‌رفتيم، اجاره‌نشين‌ها، هامون و بانو فيلم‌هايي هستند كه انتظامي براي مهرجويي بازي كرده، در برخي از آنها مثل «گاو» و «اجاره‌نشين‌ها» نقش اصلي را به عهده داشته و در برخي ديگر مثل « دايره مينا» و «هامون» مكمل بوده، در «آقاي هالو» دو نقش ايفا كرده و در «بانو» با گريمي بسيار متفاوت جلوي دوربين رفته است. اين‌ها همه نشان از همكاري صميمانه و خلاق داشته. در كنار مهرجويي البته بايد نام كارگردانان مهم ديگري را نيز ذكر كرد، افرادي مثل مرحوم علي حاتمي (با فيلم‌هاي شاخص «حاجي واشنگتن»، «كمال‌الملك» و سريال «هزاردستان»)، ناصر تقوايي (صادق كرده)، هژير داريوش (بي‌تا)، محسن مخملباف (ناصرالدين شاه آكتور سينما)، رخشان بني‌اعتماد (روسري آبي)، بهروز افخمي (گاوخوني)، مسعود جعفري‌جوزاني («شير سنگي» و «در مسير تندباد»)، محمد بزرگ‌نيا (توفان)، بهمن فرمان‌آرا (خانه‌اي روي آب)، فريدون جيراني (ستاره‌ها)، مسعود كيميايي (حكم)، محمدرضا اصلاني (آتش سبز) و... همه اين كارگردانان طي همكاري با انتظامي تجربه‌اي استثنايي را از سر گذرانده‌اند و از سوي ديگر همكاري انتظامي با اين فيلمسازان سرشناس به شناخت او از كارش كمك زيادي كرده.

حواشي‌

دور بودن انتظامي از حاشيه‌هاي دائمي ستارگان سينما، اگر چه او را حتي در جواني به چهره‌اي نخبه‌پسند تبديل كرد اما يكي از ويژگي‌هاي شخصيتي او كه در سينماي ايران ماندگارش كرد، اخلاق‌گرايي‌اش بود. او با شناختي كه از وضعيت سينماي ايران در سال‌هاي پيش از انقلاب داشت، در فيلم‌هاي گزيده‌اي بازي مي‌كرد كه امكان بروز خلاقيت برايش داشتند. فيلم‌هاي اندكي كه در آن سال‌ها بازي كرد نشان از اين دارد كه هيچ گاه خود را وسيله‌اي نكرد و در اختيار فيلمسازان قرار نگرفت تا صرفا به قصد شهرت و درآمد در سينما كار كند. حواشي انتظامي فقط به نحوه نقش‌آفريني او و روابطش با كارگردان‌ها مربوط مي‌شود. اين كه مثلا در تمام بازي‌اش در فيلم «بي‌تا» هيچ ديالوگي ندارد و يا اين كه در اوج بيماري‌اش در «هامون» بازي كرد و براي «حاجي واشنگتن» سختي‌هاي زيادي را متحمل شد. كمتر پيش آمده كه او را در محفلي حاشيه‌ساز ديده باشيم و كل فعاليت‌هاي غير سينمايي اين هنرمند معطوف امور خيريه است و شركت در مراسم مختلف. بديهي است كه دوري انتظامي از حاشيه‌ها يكي از عوامل ماندگاري او به حساب مي‌آيد. مي‌توانيد با مقايسه‌اي ساده متوجه شويد كه چه تعداد بازيگر بااستعداد سينماي ايران قرباني حاشيه‌هاي متعدد شدند و خيلي زود از خاطره‌ها رفتند.

ويژگي‌هاي شخصيتي‌

اين مورد درباره هر بازيگري فرق دارد. خلق و خو و خصوصيات فردي يك بازيگر نقش تعيين‌كننده‌اي در عملكرد او دارد. انتظامي با نخستين فيلمي كه بازي كرد، جايزه بهترين بازيگر جشنواره شيكاگو را براي سينماي ايران به ارمغان آورد اما از زمان دريافت اين جايزه تا آخرين جايزه‌اش كه به خاطر همين فيلم روي پرده «ميناي شهر خاموش» گرفت رويه‌اش تغيير نكرد و اسير غرور نشد. او گاهي با كارگردان‌هاي مشهور و سرشناس همكاري كرد و گاهي در فيلم‌هاي اوليه فيلمسازان جوان بازي كرد. اين منش قابل تحسين نشانگر اين است كه براي انتظامي در درجه اول متن و فيلمنامه خوب و سپس كارگردان اهميت دارد نه چيز ديگر. بخش عمده «ميناي شهر خاموش» در گرم‌ترين زمان سال در بم كه يكي از گرم‌ترين شهرهاي ايران است و در شرايط بي‌امكاناتي پس از زلزله ساخته شد. اما انتظامي در اين سن و سال بدون رعايت مصلحت‌انديشي پايمردي كرد و در اين فيلم تحسين شده در جشنواره فجر بازي درخشاني از خود بر جا گذاشت. او جزو معدود بازيگراني است كه در ايران مي‌توان نام «بازيگر مولف» را درباره‌اش به كار برد. تماشاي فيلم «ميناي شهر خاموش» ثابت مي‌كند كه يك بازيگر چگونه مي‌تواند با انرژي تمام‌نشدني‌اش همچنان بدرخشد و نقشي را تاثيرگذار از آب درآورد.

امان جليليان‌